Nếu lấy mốc từ năm 1991 khi Liên Xô tan rã đến nay, bản đồ chính trị của không gian hậu Xô Viết đã thay đổi rất sâu sắc.
Trước khi bị xóa sổ vào ngày 25/12/1991, Liên Xô có 15 nước cộng hòa liên bang, trong đó Nga giữ vai trò dẫn dắt, quyết định, và bao trùm. Thời đó, tuy gắn kết chặt chẽ với Nga, nhưng thực ra 14 nước cộng hòa còn lại chỉ là chư hầu của Nga, phụ thuộc hoàn toàn vào Nga.
Suốt 35 năm qua, quan hệ giữa 14 nước cộng hòa thuộc Liên Xô trước đây với Nga đã thay đổi căn bản. Chúng ta có thể vẽ ra bức tranh toàn cảnh mối quan hệ của Nga với 3 nhóm quốc gia vào năm 2026 như sau:
1. Nhóm đã thực sự tách khỏi quỹ đạo Nga gồm 6 nước là Estonia, Latvia. Litva, Ukraina, Moldova, Gruzia. Đây là các quốc gia coi Nga như là thách thức an ninh chính.
- Từ năm 2004, ba nước Cộng hòa Baltic đã trở thành thành viên NATO và Liên minh châu Âu EU.
- Gruzia sau cuộc chiến năm 2008 và Ukraina sau khi bị Nga xâm lược năm 2022 gần như đã cắt đứt hoàn toàn ảo tưởng về việc quay lại quỹ đạo của Moskva.
- Cộng hòa Moldova đang chống lại ảnh hưởng của Nga để hướng mạnh về Liên mình Châu Âu EU.
Nếu năm 1991 Nga còn được xem là "trung tâm tự nhiên" của không gian hậu Xô Viết thì đến năm 2026, sáu nước này đã rời khỏi quỹ đạo đó một cách gần như không thể đảo ngược được xu hướng.
2. Nhóm tuy vẫn giữ quan hệ với Nga nhưng ngày càng muốn độc lập gồm 6 nước là Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Azerbaijan, Armenia.
Đây là nhóm thú vị nhất. Các nước này không công khai chống Nga, nhưng cũng không còn hoàn toàn tin Nga.
- Kazakhstan là thất bại địa chính trị lớn nhất đối với Moskva, chỉ sau Ukraina. Tổng thống Tokayev không công nhận các vùng ly khai Donbas và Crimea do Nga hậu thuẫn ở Ukraina. Mặt khác Kazakhstan lại tăng cường quan hệ với Trung Quốc, EU, Thổ Nhĩ Kỳ.
Tuy quan hệ với Nga vẫn rất quan trọng nhưng không còn chi phối được Kazakhstan như trước.
- Armenia từng là đồng minh thân cận nhất của Nga tại Kavkaz. Tuy nhiên sau thất bại trong xung đột với Azerbaijan, nhiều người Armenia cảm thấy Nga không còn tin cậy vì đã không bảo vệ họ. Hiện nay Armenia đang xích lại gần EU và phương Tây hơn đáng kể.
- Trước đây, Azerbaijan không hẳn thân Nga theo nghĩa truyền thống mà theo đuổi chính sách cân bằng quan hệ với cả Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, EU, Israel. Sau lần Nga bắn rơi máy bay chở khách của Hãng Hàng không nước này mà chối tội đã gây ra khủng hoảng quan hệ sâu sắc với Azerbaijan. Tuy nhiên Azerbaijan chưa có ý định đối đầu với Nga như Ukraina hay Gruzia.
3. Nhóm vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào quỹ đạo Nga chỉ gồm 2 nước là Belarus, Turkmenistan. Tuy nhiên mức độ thân Nga của mỗi nước rất khác nhau.
- Belarus là đồng minh thân cận nhất của Nga. Tổng thống Alexander Lukashenko gần như gắn chặt vận mệnh chính trị của mình với Moskva. Belarus hiện là nước duy nhất có thể được coi là một phần của Liên minh quân sự chiến lược với Nga.
- Turkmenistan bề ngoài có vẻ thân Nga tuy nhiên cũng không muốn đối đầu với phương Tây.
Điều mà Vladimir Putin không mong muốn nhất là, ngay cả những nước không chống Nga cũng đang giảm dần sự phụ thuộc vào Nga.
Nếu năm 1991, Moskva là trung tâm kinh tế, quân sự và văn hóa của toàn bộ không gian hậu Xô Viết. Thì năm 2026 ba nước Baltic hướng về EU, Ukraina hướng về NATO và EU, Gruzia hướng về châu Âu, Moldova hướng về EU, Kazakhstan hướng sang Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia đang tìm kiếm đối tác mới nhưng tăng cường hướng tới EU, còn Uzbekistan theo đuổi chính sách tự chủ.
Kết quả là ảnh hưởng của Nga trong không gian hậu Xô Viết hiện nay giảm sút rất nhiều so với trước, nhất là thời kỳ Liên Xô chưa tan rã.
Nếu nhìn thuần túy dưới góc độ địa chính trị, cuộc chiến tranh xâm lược Ukraina đã không giúp Nga khôi phục ảnh hưởng kiểu Liên Xô, mà ngược lại còn thúc đẩy nhiều nước láng giềng tìm cách đa dạng hóa quan hệ và giảm sự lệ thuộc vào Moskva. Đây được xem là một trong những biến chuyển chiến lược lớn nhất của khu vực Á-Âu kể từ khi Liên Xô tan rã năm 1991.
Thực tế không thể chối cãi là Puitn đã biến Đế chế Nga chỉ còn là cái tên nuối tiếc trong hoài niệm.
Ảnh: Bản đồ Liên Xô trước khi tan rã ngày 25/12/1991.
