Đằng sau sự linh hoạt của nền kinh tế nền tảng số là thực trạng hàng trăm nghìn tài xế công nghệ đang mưu sinh trong một quan hệ lao động còn nhiều khoảng trống pháp lý.
Một tài xế Grab tại Hà Nội chia sẻ rằng anh và các đồng nghiệp chỉ được xem là “đối tác kinh doanh”, không phải nhân viên của doanh nghiệp. Họ có thể bật hoặc tắt ứng dụng tùy ý, nhưng cũng đồng nghĩa với việc không được hưởng đầy đủ những quyền lợi của người lao động.
Thu nhập và thời gian làm việc: Trung bình mỗi giờ chạy xe, tài xế kiếm được khoảng 60.000–80.000 đồng. Để có thu nhập đủ trang trải cuộc sống, họ thường phải làm việc 10–12 tiếng mỗi ngày. Khoản chiết khấu khoảng 30% mà ứng dụng thu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập thực tế.
Bảo hiểm và an sinh: Do không thuộc diện lao động chính thức, tài xế không được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc thông qua doanh nghiệp. Một số người chỉ mua bảo hiểm tai nạn khi di chuyển với mức phí khoảng 8.000–9.000 đồng/tháng, nhưng phạm vi bảo vệ rất hạn chế, không có các chế độ an sinh dài hạn.
Áp lực từ nền tảng: Hệ thống phân hạng dựa trên doanh số, với các cấp bậc như Kim cương, Vàng và thường, tạo động lực nhưng cũng gây áp lực buộc tài xế phải chạy nhiều hơn để duy trì thứ hạng và quyền lợi. Trong khi đó, khi xảy ra tranh chấp, họ chủ yếu phải tự liên hệ tổng đài hoặc chatbot để giải quyết.
Đáng chú ý, lực lượng tài xế hiện chưa có một tổ chức đại diện đủ khả năng đứng ra bảo vệ quyền lợi tập thể. Tiếng nói của họ thường chỉ được chú ý khi xảy ra những phản ứng đồng loạt trước chính sách của nền tảng.
Mô hình đối tác có thể tạo sự linh hoạt cho cả doanh nghiệp lẫn tài xế. Tuy nhiên, sự linh hoạt ấy không nên trở thành lý do để doanh nghiệp né tránh trách nhiệm đối với những người trực tiếp tạo ra doanh thu cho mình.
Một doanh nghiệp không thể hưởng lợi từ sức lao động của hàng trăm nghìn con người, nhưng lại đứng ngoài trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của họ chỉ bằng cách gọi họ là “đối tác kinh doanh”. Đằng sau hai chữ đối tác ấy là những con người phải tự gánh chịu rủi ro về thu nhập, tai nạn, bệnh tật và tuổi già, trong khi gần như không có tiếng nói tập thể để tự bảo vệ mình.
Công nghệ có thể thay đổi cách thức kinh doanh, nhưng không thể là cái cớ để né tránh trách nhiệm xã hội. Nếu người lao động tạo ra doanh thu, trực tiếp phục vụ khách hàng và chịu sự chi phối của nền tảng, thì quyền lợi của họ phải được pháp luật quan tâm và bảo vệ tương xứng.
Không thể xây dựng một nền kinh tế số hiện đại bằng cách biến người lao động thành đối tác khi tính trách nhiệm, nhưng lại thành người làm thuê khi cần khai thác sức lao động./.
